میناکاری

هنر میناکاری که نام های دیگری چون میناسازی و میناگری نیز دارد، قدمتی 5000 ساله دارد که از صنایع بسیار کهن و محبوب مردمان ایران زمین محسوب می شود. در سال های اخیر می توان میناکاری را بیشتر بر روی ظروف مسی مشاهده کرد اما می توان این هنر زیبا را بر روی محصولاتی چون نقره، طلا و سفال نیز انجام داد. بدون شک کمترین قیمت مربوط به میناکاری بر روی سفال و بیشترین قیمت مربوط به میناکاری بر روی طلا و سپس نقره است. یکی از مزیت هایی که ظروف طلا برای میناکاری دارند، عدم اکسیداسیون آنها در حین انجام و ذوب مینا می باشد که این امر باعث می شود طرح های میناکاری با ظرافت و جزئیات بسیار زیاد، بر روی ظروف طلایی نقش می بندند اما بدلیل گران بودن طلا، خیلی کم از این نوع ظروف می توان مشاهده کرد.

اولین بار میناکاری بر روی طلا توسط ساکنان شهر اهواز انجام شد که به آن طلای صبی نیز می گویند. نحوه شکل گیری مینا بر روی فلزات به این صورت است که اکسیدهای فلزی با چند نمونه نمک که در در مجاورت دمای بالا (750 تا 850 درجه سانتیگراد) قرار می گیرند، ذوب شده و باعث چسبیدن مینا روی فلز می شوند و با گذشت زمان و سرد شدن، رنگ بخش های میناکاری شده، تغییر می کند. امروزه کانون اصلی میناکاری شهر اصفهان و اهواز می باشد که آثار بسیار برجسته ای را به ارمغان می آورند.

تاریخچه میناکاری

همانطور که اشاره شد، میناکاری هنری است 5000 ساله که بیشتر در دوران کهن ایران، برای زیبایی جواهرات و زیورآلات استفاده می شد. به بیان دیگر می توان میناکاری را هنری دانست از تلفیق خاک و آتش که در کنار همدیگر، نقوشی بسیار ارزنده و زیبا می آفرینند. بدون شک و مطابق با بررسی های انجام شده کارشناسانه، میناکاری ابتدا در ایران شکل گرفته و تولید شده، سپس به سایر نقاط جهان منتقل شده است. البته گفته می شود که در اروپا نیز آثاری یافت شده است که بسیار قدیمی تر از آثار ایرانی بوده و هستند مانند انگشتر طلایی که مربوط به 13 قرن پیش از میلاد مسیح، در قبرس یافت شده است و یا مجسمه زئوس در یونان که مربوط به 500 سال پیش از میلاد می باشد. 

میناکاری در دوران هخامنشیان

برخی از منابع نیز اعلام کرده اند که در نهاوند کنونی، فلزاتی مانند گوشواره و دیگر زیورآلات را مشاهده کرده اند و مربوط به 700 الی 800 سال پیش از میلاد مسیح هستند این زیورآلات دارای لعابی شیشه ای میناکاری شده بر روی خود هستند. یکی دیگر از مواردی که در دوران هخامنشان استفاده می شده و اکنون نیز وجود دارد، نوعی بازوبند طلایی است که روی آن را توسط میناکاری، تزئین کرده اند و متاسفانه اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود. نمونه دیگر، کاسه ای است برنزی که قدمتی حدود 550 الی 330 سال پیش از میلاد را داشته و با قطر 15 و عمق 3.2 سانتیمتر، میناکاری شده است و اکنون در موزه هنر لس آنجلس نگهداری می شود.

میناکاری در دوران ساسانیان

ظروفی از دوران ساسانیان در ارمنستان کنونی کشف شده است که اکنون این ظروف در موزه برلین و موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شوند. این ظروف نیز توسط میناکاری ایرانی، تزئین شده اند.

میناکاری در دوران سلجوقیان

دوران سلجوقیان را می توان نقطه عطف و اوج پیشرفت میناکاری در زمان خود دانست و بیش از هر محصول دیگری، ظروف مسی و میناکاری بر روی ظروف مسی بسیار مرسوم بوده است. این رونق بقدری بوده که ظروف مورد نظر را حتا برای همسایه های کشورهای مجاور هم ارسال می کردند. همچنین میناکاری بر روی نقره نیز در این دوران توسط استاد حسن کاشانی انجام شد.

میناکاری در دوران مغول ها و تیموریان

بعلت تفاوت فرهنگی که بر اثر حمله مغول ها به وجود آمد، در این دوره، تغییرات زیادی روی میناکاری ایرانی حاصل شد که از آن جمله می توان به جایگزین کردن طرح و لباس های سربازان و درباریان بجای نگاره های عربی، اشاره کرد.

میناکاری در دوران صفویان

در این دوره بیشتر از ظروف نقره برای میناکاری استفاده شد و نقش هایی که بر روی این ظروف نقش می بست بیشتر در وصف مجلس های درباریان، شکار، اسب سواری و بزم های درباری بود. در دوران صفویان بیشتر از رنگ قرمز در میناکاری استفاده شد و نقش های اسلیمی و ختایی نیز به طرح ها افزوده شد.

میناکاری در دوران قاجار

متاسفانه سلسله قاجار باعث تخریب های بسیار زیادی در ایران شد و نه تنها در بخش های اقتصادی و سیاسی، حتا در بخش های هنری نیز آسیب های فراوانی به هنر ایران زد و یکی از این هنرهای آسیب دیده، میناکاری بود. میناکاری در این دوره تنها به میناکاری های پیش پا افتاده بر روی قلیان، کوزه و بادگیر قلیان ها ختم شد. یکی از تفریحات ناصرالدین شاه قلیان کشیدن بود به همین علت می توان قلیان های میناکاری شده ناصرالدین شاه را در آن دوران بعنوان بزرگترین هنر میناکاری آن زمان نام برد. در خانه برخی از اشراف و بزرگان نیز ظروف میناکاری شده ای مانند آفتابه، کمربند، قلیان، گلاب پاش، گوشواره، قوطی سیگار و ... به چشم می خورد.

میناکاری در دوران معاصر

بعد از دوران قاجار، دیگر کسی حس و حال ساخت میناکاری های ارزنده را نداشت و این هنر از رونق افتاده بود ولی به کوشش شکرالله صنیع زاده، توانست کارگاهی تاسیس کند و هنرمندان بزرگی را پرورش دهد که در نتیجه این کار او باعث شد مجدداً هنر میناکاری به دوران اوج خودش بازگردد. اکنون نیز اهمیت زیادی به هنر داده نمی شود و متاسفانه بدلیل فرهنگ آپارتمان نشینی، خبری از خانه هایی با تزئینات میناکاری نیست و تنها میناکاری به ظروف کوچک محدود شده و این محدودیت نیز باعث شده است که قیمت ظروف میناکاری افزایش یابد. در حال حاضر مرکز تولید میناکاری، شهر اصفهان است و هنرمندان این عرصه بیشتر بر روی مینای نقاشی کار می کنند.

انواع میناکاری

میناکاری را می توان به 2 گروه کلی تقسیم کرد که به ترتیب عبارتند از:

1- مینای خانه بندی

2- مینای نقاشی

مینای خانه بندی

در این روش، که به مینای سیمی نیز معروف است، مفتول های بسیار نازک را شکل داده و بر روی ظروف می چسبانند و سپس روی سیم ها را با شیشه می پوشانند. در مرحله بعد این ظرف را درون کوره قرار می دهند تا حرارتی حدود 1000 درجه سانتیگراد دریافت کنند و با ذوب شدن سیم ها، نقش های مورد نظر بر روی ظرف شکل می گیرد. مرحله بعد پاشیدن رنگ مخصوص میناکاری بر روی ظرف است که اینکار را با دقت تمام انجام می دهند و بعد از همسطح شدن کار، مجدد آن را در کوره ای با حرارت حدود 1000 درجه قرار می دهند. در نهایت مفتول ها ممکن است باعث سیاه شدن ظرف شوند که با استفاده از اسیدهای مخصوص، رنگشان را به حالت اول بر می گردانند.

مینای نقاشی

روشی که بیشتر از روش مینای خانه بندی مرسوم شده است به این صورت می باشد که نقش و نگارهای مینا را بر روی لعابی شفاف ایجاد می کنند. ابتدا یک ظرف تهیه می شود که باید میناکاری بر روی آن انجام شود و سپس بر روی این ظرف، چندبار باید لعاب سفید داده شود و با هربار لعاب دهی، ظرف در کوره قرار گرفته و حرارتی حدود 900 درجه سانتیگراد به آن داده می شود و این کار بدلیل ثابت شدن رنگ لعاب است. سپس نقاشی بر روی این ظروف لعاب دهی شده انجام شده  و مجدداً برای ثابت شدن و تغییر رنگ به رنگ دلخواه، ظروف را درون کوره و در حرارت 850 الی 900 درجه قرار می دهند.

انواع رنگ های مصرفی در میناکاری

رنگ هایی که در میناکاری ظروف استفاده می شوند، با هم متفاوت هستند. رنگ هایی که بر روی سفال مصرف می شود با رنگ هایی که بر روی فلزات استفاده می شوند، فرق دارد. در کل می توان رنگ های میناکاری را در دو طبقه اصلی قرار داد که عبارتند از:

رنگ بر اساس منشا

رنگ های گیاهی

رنگ های معدنی

رنگ های فلزی

رنگ بر اساس میزان عبور نور

اوپک یا رنگ مات

شفاف یا ترنسپرنت


رنگ آبی (لاجوردی)

تهیه رنگ آبی در میناکاری روالی جالب و البته علمی دارد که در این روش، اکسید، فسفات یا آرسنات کبالت را به اکسید آلومینیوم، آهک یا منگنز اضافه می کنند. اکسید کبالت با ترکیب شدن با اکسیدهای دیگر، رنگ آبی روشنی را بوجود می آورد. اگر بجای اکسید کبالت از آرسنات یا فسفات استفاده شود، آبی تیره رنگ تر می شود و با افزودن اکسید نیکل، می توان آبی متمایل به خاکستری را بدست آورد. در نهایت با افزودن اکسید کروم، می توان رنگ سبز مایل به آبی را تهیه کرد.

رنگ قرمز مایل به بنفش (صورتی)

اگر به ترکیبات فوق مقداری آهک اضافه کنیم، رنگ قرمز مایل به بنفش ایجاد می شود که با افزایش بیشتر آهک، رنگ قرمز تر و آتشی تر می شود. با افزودن اسید بوریک به ترکیب فوق، رنگ بیشتر به سمت بنفش مایل می شود و اکسید پتاسیم و سدیم، رنگ را به صورتی مایل می کنند و در اصل بنفش ارغوانی بدست می آید.

رنگ سبز

اصلی ترین ماده ای که باعث ایجاد رنگ سبز در میناکاری می شود، اکسید کروم است که البته به سختی هم حل می شود و راه حل آن استفاده در دمای بالا است. اگر قصد داشته باشیم رنگ سبز معمولی در کار استفاده کنیم، اکسید کروم خالص استفاده می شود و برای تیره تر شدن رنگ سبز، از اکسید نیکل استفاده می شود.

رنگ زرد

ترکیب آنیتموان سرب می تواند رنگ زرد را برای کار به ارمغان بیاورد که با ترکیب موادی چون اکسید بر و مواد قلیایی یا اکسید آهن، می توان رنگ های زرد را تغییر داد. رنگ زرد لیمویی در دماهایی بین 1020 الی 1050 درجه سانتیگراد کاربرد دارد.

رنگ قهوه ای

رنگ قهوه ای با مخلوط کردن اکسیدهای آهن، کروم، آلومینیوم و روی به دست می آید. البته نوعی رنگ قهوه ای هم از ترکیب اکسید منگنز می توان بدست آورد.

رنگ مشکی (سیاه)

رنگ مشکی نیز مانند ترکیبات قبل، با ترکیب اکسید اهن، کروم و کبالت بدست می آورند و هرچه اکسید آهن بیشتر شود، رنگ مشکی بیشتر به سمت قهوه ای متمایل خواهد شد و با افزودن بیشتر اکسید کبالت، رنگ مشکی بیشتر می شود.

رنگ طلایی

طلا از جمله فلزاتی است که از قدیم در میناکاری استفاده می شده و با درخشندگی خود، جلوه خاصی به میناکاری ها می دهد. برای ایجاد رنگ طلایی بر روی ظروف میناکاری فقط کافیست رنگ را با ضخامت 0.000041 میلیمتر بر روی بدنه لعابی ترسیم کنند که این کار توسط کلرید طلا و مخلوط کردن آن با روغن آلی گوگرد دار انجام می شود.